Dòng lũ đá Nậm Vời nằm giữa địa hình núi cao, chia cắt mạnh ở khu vực Nậm Vời – Pú Đao, xã Lê Lợi, tỉnh Lai Châu. Công trình địa chất này dài khoảng 10 km, rộng 100-600 m, được người dân gọi là “rồng đá” do hình thái uốn lượn giữa núi rừng. Hệ thống đá, cuội sỏi và những rãnh nước trên bề mặt cho thấy dấu tích của quá trình địa chất đang tiếp diễn.

Theo Viện Các Khoa học Trái đất (Viện Hàn lâm khoa học và Công nghệ Việt Nam), đây là dòng lũ đá có quy mô lớn và đặc biệt trên thế giới.

Theo các nhà khoa học, “rồng đá” gần như hội tụ đầy đủ ba bộ phận của một hệ thống lũ bùn đá gồm: khu vực phát sinh vật liệu, tuyến vận chuyển và vùng bồi tích. Ba khu vực này thể hiện khá rõ trên địa hình Nậm Vời, tạo nên hệ thống liên tục thay vì những điểm sạt lở rời rạc.

Những vùng đất đá trải rộng ở phần hạ lưu là nơi vật liệu được vận chuyển từ phía trên xuống và tích tụ qua nhiều năm tháng. Đây cũng là biểu hiện của quá trình san bằng địa hình tự nhiên: đất đá ở các vùng núi cao bị phong hóa, sạt lở rồi được nước vận chuyển về những vùng thấp hơn.

Dòng lũ đá chạy giữa các sườn núi, phía trên là ruộng bậc thang của đồng bào dân tộc Mông, Mảng.

Có những đoạn dòng lũ đá Nậm Vời mở rộng tới gần 600 m, tạo thành dải địa hình phủ đầy đá, cuội, sỏi. Những vật liệu này được hình thành từ quá trình phong hóa, phá vỡ đá gốc ở khu vực đầu nguồn, sau đó được nước và dòng lũ bùn đá vận chuyển, tích tụ dọc theo dòng chảy.

Khác với dòng nước thông thường, lũ bùn đá là hỗn hợp gồm đất, đá tảng, bùn và nước, có khả năng di chuyển với sức phá hủy lớn. Sau mỗi đợt hoạt động, lượng vật liệu này được bồi lắng, góp phần làm thay đổi địa hình.

Dù thường xuyên chịu tác động của dòng nước và đất đá, một số loài cây vẫn có thể sinh trưởng trên bề mặt dòng lũ đá Nậm Vời. Những mảng xanh xen giữa đá tạo sự tương phản với địa hình khô, gồ ghề, đồng thời cho thấy quá trình tái tạo thảm thực vật tại khu vực này.

Mùa mưa, nước len theo những rãnh tự nhiên dọc dòng lũ đá Nậm Vời. Dưới ánh nắng, các dòng nước phản chiếu ánh sáng, tạo thành những vệt lấp lánh trên nền đá nâu đỏ, khiến “rồng đá” mang một diện mạo khác giữa núi rừng.

Anh Lò Văn Chấn, 47 tuổi, ở xã Lê Lợi, cho biết từ nhỏ đã quen thuộc với dòng lũ đá Nậm Vời trong những lần theo người lớn vào rừng. Trước đây, anh thường men theo dòng lũ đá ngược lên khu vực đầu nguồn tìm gỗ và hái măng rừng.

Điểm cuối của dòng lũ đá Nậm Vời, nơi dòng vật liệu đổ xuống và hợp lưu với suối Nậm Vời. Từ quốc lộ 12, có thể quan sát rõ những cồn đá nổi lên giữa dòng suối, dấu tích của quá trình vận chuyển và bồi tích đất đá.

Từ giá trị địa chất của “rồng đá”, nhóm chuyên gia Viện Các khoa học trái đất đề xuất tiếp tục khảo sát, nghiên cứu và xây dựng các phương án khai thác phù hợp, như trạm nghiên cứu khoa học, cầu hoặc điểm ngắm cảnh, tuyến tham quan địa chất, kết hợp du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, dược liệu và trải nghiệm văn hóa bản địa. Mục tiêu là biến khu vực từng chịu tác động của thiên tai thành không gian nghiên cứu, giáo dục và du lịch bền vững, nhưng vẫn phải bảo tồn cấu trúc tự nhiên và đặt an toàn lên hàng đầu.

Khu vực lũ đá Nậm Vời thuộc tỉnh Lai Châu. Đồ họa: Hoàng Khánh